Zaštita ljudskih prava u oblasti mentalnog zdravlja u fokusu Vijeća Evrope

Ministarstvo civilnih poslova Bosne i Hercegovine, u okviru svojih nadležnosti u oblasti zdravstva i međunarodne saradnje, kontinuirano prati aktivnosti Vijeća Evrope koje se odnose na ljudska prava, bioetiku, biomedicinu i zdravstvo. Saradnja u ovom području ostvaruje se kroz Odbor za bioetiku Vijeća Evrope (DH-BIO), a od 1. januara 2022. kroz Upravni odbor za ljudska prava u područjima biomedicine i zdravstva (CDBIO), koji je naslijedio DH-BIO i djeluje pod ovlaštenjem Odbora ministara Vijeća Evrope. U radu CDBIO-a učestvuju i predstavnici Bosne i Hercegovine, a među pitanjima kojima se Odbor bavi posebno mjesto zauzimaju prava pacijenata, autonomija u zdravstvenoj zaštiti i ljudska prava u oblasti mentalnog zdravlja.

U tom kontekstu, u okviru Vijeća Evrope nastavlja se razmatranje mogućeg Dodatnog protokola uz Konvenciju o ljudskim pravima i biomedicini (Oviedska konvencija), koji se odnosi na zaštitu ljudskih prava i dostojanstva osoba u vezi s prisilnim smještajem i prisilnim liječenjem u službama mentalnog zdravlja. Prema službenim informacijama Vijeća Evrope, nacrt Dodatnog protokola i dalje je u postupku razmatranja pred Odborom ministara.

Parlamentarna skupština Vijeća Evrope (PACE) 28. januara 2026. godine usvojila je negativno mišljenje o nacrtu zbog zabrinutosti u vezi s njegovom usklađenošću s Konvencijom Ujedinjenih nacija o pravima osoba s invaliditetom (CRPD). PACE je preporučio dodatnu procjenu usklađenosti s CRPD-om i razmatranje fleksibilnijeg instrumenta kojim bi se snažnije podržala načela autonomije i dobrovoljnih mjera u oblasti mentalnog zdravlja.

U nastavku postupka izrađeno je pravno mišljenje o kompatibilnosti nacrta Dodatnog protokola s CRPD-om, nakon čega su nastavljene rasprave među državama članicama i relevantnim međunarodnim tijelima. Odbor Ujedinjenih nacija za prava osoba s invaliditetom u više je navrata iznosio ozbiljne primjedbe na predložena rješenja, naročito ona koja se odnose na prisilni smještaj i prisilno liječenje. U svojim stavovima Odbor naglašava potrebu punog poštivanja dostojanstva, autonomije, jednakosti i nediskriminacije, prava na slobodu i sigurnost, fizički i mentalni integritet, život u zajednici i pravo na zdravlje.

Rasprava o Dodatnom protokolu odvija se u širem okviru promjena međunarodnih standarda u oblasti mentalnog zdravlja. Vijeće Evrope je 2026. godine usvojilo Preporuku CM/Rec(2026)8 o poštivanju autonomije u zaštiti mentalnog zdravlja, dok se u dokumentima Svjetske zdravstvene organizacije i Ujedinjenih nacija sve veći naglasak stavlja na razvoj usluga u zajednici, informisani pristanak, smanjenje primjene prisilnih mjera te puno poštivanje ljudskih prava osoba koje koriste usluge mentalnog zdravlja.

Izvještajna grupa zamjenika ministara za ljudska prava (GR-H) tokom 2026. godine razmatrala je moguće daljnje korake u vezi s Dodatnim protokolom. Zbog različitih stavova država članica konačan dogovor o njegovom tekstu nije postignut, zbog čega se očekuje nastavak dijaloga i daljnje razmatranje usklađenosti budućih rješenja s evropskim i međunarodnim standardima ljudskih prava.

Ministarstvo civilnih poslova Bosne i Hercegovine nastavit će, u okviru svojih nadležnosti, pratiti rad Vijeća Europe i razvoj relevantnih međunarodnih standarda u oblasti biomedicine, zdravstva i mentalnog zdravlja, s posebnim naglaskom na zaštitu ljudskog dostojanstva, autonomije i prava osoba koje koriste zdravstvene usluge.

Više informacija o radu CDBIO-a i aktuelnim dokumentima Vijeća Evrope u oblasti mentalnog zdravlja dostupno je na službenim stranicama Vijeća Evrope: Mental health care i CDBIO.